Máy bơm chạy một lúc tự tắt có ba hướng nguyên nhân chính: bảo vệ quá nhiệt trong motor tác động, thiết bị điện như CB, aptomat ngắt mạch, hoặc bộ điều khiển chủ động dừng bơm vì phát hiện cạn nước hay bồn đã đầy.
Cách phân biệt nhanh nhất là quan sát chuyện gì xảy ra sau khi bơm tắt:
- Bơm tự chạy lại sau một lúc, thân motor nóng rát: gần như chắc chắn là quá nhiệt.
- Bơm tắt hẳn, phải gạt lại CB mới chạy được: lỗi thuộc phía điện.
Phân biệt nhanh theo cách bơm tắt
| Bơm tắt như thế nào | Nguyên nhân nhiều khả năng | Kiểm tra gì trước |
|---|---|---|
| Chạy vài chục phút rồi tắt, thân motor rất nóng, để nguội thì tự chạy lại | Bảo vệ quá nhiệt tác động | Tụ, điện áp, nước nguồn, độ thông thoáng |
| Tắt và không tự chạy lại, CB hoặc aptomat ở vị trí OFF | Quá dòng, chạm chập | Dòng làm việc, cuộn dây, cỡ CB |
| Tắt, CB chống giật nhảy | Rò điện | Cách điện motor, cáp, hộp đấu dây |
| Đèn hoặc màn hình báo lỗi, bơm dừng (bơm điện tử, biến tần) | Chống chạy khô, mất nước | Mực nước bể, lupe, ống hút |
| Tắt khi bồn mái đầy hoặc khi khóa vòi | Phao, rơ le áp hoạt động bình thường | Không phải lỗi |
Dòng cuối cùng nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng thực tế vẫn có người gọi thợ chỉ vì phao điện vừa làm đúng nhiệm vụ. Hãy loại trừ trường hợp này trước khi đi tìm lỗi.
Bảo vệ quá nhiệt máy bơm: vì sao bơm tự ngắt rồi tự chạy lại?
Phần lớn motor bơm gia đình có một rơ le nhiệt (thermal protector) gắn sát cuộn dây. Khi nhiệt độ cuộn dây vượt ngưỡng an toàn, tiếp điểm bên trong rơ le tự mở và motor dừng. Khi motor nguội xuống, tiếp điểm đóng lại và bơm chạy tiếp. Chu kỳ này lặp lại nên trông như bơm “chập chờn”.
Rơ le nhiệt là cơ chế bảo vệ, không phải là lỗi. Nó đang báo cho bạn biết rằng motor phải làm việc quá sức. Tuyệt đối không nối tắt hay tháo bỏ bộ bảo vệ này để bơm chạy liên tục, vì cuộn dây sẽ cháy chỉ là chuyện sớm muộn.
Vậy điều gì khiến motor nóng quá mức?
Tụ điện yếu. Tụ ngậm giảm điện dung khiến motor quay thiếu lực, dòng điện tăng và nóng nhanh. Đây là nguyên nhân rất phổ biến ở bơm đã dùng vài năm. Cách đo tụ và chọn tụ thay thế đã được hướng dẫn trong bài thay tụ điện máy bơm nước.
Điện áp thấp. Ở cuối nguồn điện khu dân cư, hoặc khi dây cấp điện cho bơm quá dài mà tiết diện nhỏ, điện áp tại bơm có thể tụt đáng kể vào giờ cao điểm. Motor bù lại bằng cách kéo dòng lớn hơn, và nhiệt sinh ra cũng tăng theo.
Bơm chạy không có nước hoặc thiếu nước. Bơm ly tâm được nước trong buồng bơm làm mát phớt, nên chạy khô hay chạy “e” khí đều khiến cả cụm nóng lên. Nếu bơm vẫn chạy nhưng nước ra yếu hoặc không ra, hãy xem bài 10 nguyên nhân máy bơm không lên nước.
Trục quay nặng. Bạc đạn khô, rỉ sét hoặc cánh bơm cọ vào buồng bơm buộc motor phải gồng mình mới quay được. Thường có tiếng rít hoặc tiếng ù đi kèm. Trường hợp nặng hơn, bơm kêu ù mà không quay được, xem bài máy bơm kêu ù ù nhưng không chạy.
Bơm làm việc quá tải về lưu lượng. Điều này ít người biết: với bơm ly tâm, khi cột áp thực tế thấp hơn nhiều so với thiết kế (ví dụ dùng bơm đẩy cao để bơm ngang một đoạn ngắn, hoặc xả tự do không có đường ống), lưu lượng tăng vọt và motor có thể bị quá tải. Bơm chọn sai so với công việc sẽ nóng dù mọi linh kiện đều tốt.
Vị trí lắp đặt bí, nóng. Bơm đặt dưới nắng gắt, trong hộp kín, hoặc quạt làm mát ở đuôi motor bị che, bị kẹt rác sẽ không tản được nhiệt.
Đóng ngắt quá nhiều lần. Mỗi lần khởi động, motor chịu dòng điện lớn. Bơm tăng áp có bình áp mất hơi hoặc đường ống bị rò sẽ khởi động hàng chục lần mỗi giờ, và nhiệt tích tụ dần cho đến khi rơ le nhiệt tác động.
Máy bơm tự ngắt do điện: khi CB, aptomat nhảy
Khi bơm tắt và không tự chạy lại, hãy nhìn tủ điện trước tiên.
Aptomat hoặc CB thường nhảy
CB tác động khi dòng điện vượt mức định mức trong một khoảng thời gian, hoặc khi có ngắn mạch. Các nguyên nhân thường gặp:
- Motor quá tải kéo dài, do các lý do đã nêu ở phần quá nhiệt.
- Cuộn dây bắt đầu chạm chập.
- CB được chọn quá nhỏ so với dòng làm việc của bơm.
- CB có đặc tính ngắt không phù hợp với dòng khởi động của motor. Mạch bơm thường cần CB đặc tính C.
Không nên xử lý bằng cách thay CB lớn hơn mà chưa đo dòng làm việc thực tế. Làm vậy chỉ che giấu vấn đề và lấy đi lớp bảo vệ cuối cùng của motor.
CB chống giật nhảy
Đây là dấu hiệu dòng điện đang rò ra ngoài, qua vỏ máy hoặc qua nước. Nguyên nhân có thể là motor bị ẩm, cáp điện trầy hoặc hộp đấu dây vào nước. Cần kiểm tra cách điện trước khi cho bơm chạy lại. Cách chọn và lắp đặt đúng loại CB này được trình bày trong bài lắp CB chống giật và dây tiếp địa cho máy bơm.
Tiếp xúc kém. Ổ cắm lỏng, phích cắm cháy xém, mối nối dây quấn băng keo sơ sài sẽ nóng dần khi bơm chạy. Lâu ngày, những điểm này có thể làm bơm mất điện chập chờn hoặc gây chảy nhựa. Hãy để ý các vết đen, nhựa biến dạng hay mùi khét quanh ổ cắm.
Bơm điện tử, bơm biến tần tự dừng: đọc mã lỗi trước
Bơm tăng áp điện tử và bơm biến tần thường có bo mạch theo dõi dòng điện, áp suất và tình trạng có nước. Khi phát hiện bất thường, bo mạch dừng bơm và báo lỗi bằng đèn hoặc mã hiển thị. Lỗi gặp nhiều nhất là chống chạy khô: bể cạn, lupe hở hoặc ống hút lọt khí khiến bơm không có nước, nên bơm tự ngắt để bảo vệ phớt.
Với dòng bơm này, việc đầu tiên là tra mã lỗi theo sách hướng dẫn của hãng, thay vì đoán. Cùng một biểu hiện “tự tắt”, nhưng mã lỗi sẽ chỉ rõ đó là thiếu nước, quá dòng hay điện áp bất thường.
Kiểm tra tại nhà theo thứ tự nào?
Bạn có thể tự làm các bước sau, từ dễ đến khó:
- Xem tủ điện: CB có nhảy không, CB thường hay CB chống giật.
- Kiểm tra nước nguồn: bể còn nước không, bơm có lên nước đều không.
- Sờ thử nhiệt motor sau khi bơm tắt. Đặt mu bàn tay gần thân motor trước, không áp cả lòng bàn tay lên ngay vì có thể rất nóng. Nóng đến mức không giữ tay được là dấu hiệu quá nhiệt.
- Kiểm tra vị trí đặt bơm: quạt đuôi có bị che không, chỗ đặt có quá nóng, bí không.
- Đo điện áp tại ổ cắm lúc bơm đang chạy, nếu có đồng hồ đo điện.
- Đo dòng bằng ampe kìm và so với dòng định mức ghi trên nhãn motor. Dòng cao hơn nhãn rõ rệt là motor đang quá tải.
Bước 5 và 6 cần dụng cụ đo và thao tác gần dây điện đang có điện. Nếu không quen, hãy để kỹ thuật viên thực hiện.
Khi nào phải dừng hẳn và gọi thợ?
Hãy ngắt điện và không cố cho bơm chạy tiếp khi gặp các dấu hiệu:
- Có mùi khét hoặc khói.
- CB chống giật nhảy lặp lại.
- Motor nóng bất thường ngay cả khi vừa chạy được vài phút.
- Đã thay tụ, đã kiểm tra nước nguồn mà bơm vẫn tự tắt.
Đây thường là giai đoạn cuộn dây bắt đầu xuống cấp. Xử lý sớm có thể chỉ tốn tiền thay bạc đạn hoặc tụ. Để muộn hơn, cái giá có thể là phải quấn lại cả motor. Các dấu hiệu sớm của tình trạng này được tổng hợp trong bài máy bơm bị cháy: 5 dấu hiệu nhận biết.
Điện Cơ Tấn Phú có dịch vụ bảo trì, sửa chữa máy bơm tại TP.HCM, bao gồm đo dòng, đo cách điện và kiểm tra tụ cho bơm gia đình.
- Văn phòng: 607B Lạc Long Quân, Phường Bảy Hiền, TP.HCM
- Kho xưởng: 221 Đường Song Hành, Phường Đông Hưng Thuận, TP.HCM
- Hotline & Zalo: 0913.532.862
- Email: tanphupumps@gmail.com
Khi liên hệ, hãy cho kỹ thuật viên biết bơm tắt rồi tự chạy lại hay tắt hẳn kèm CB nhảy. Chỉ một chi tiết này đã giúp khoanh vùng được quá nửa nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Máy bơm tự ngắt rồi tự chạy lại có nguy hiểm không?
Bản thân rơ le nhiệt đang bảo vệ motor. Tuy nhiên, nếu tình trạng lặp lại thường xuyên, motor đang làm việc quá sức. Cần tìm ra nguyên nhân gây nóng, nếu không cuộn dây sẽ xuống cấp nhanh.
Có nên nối tắt bảo vệ quá nhiệt máy bơm để bơm chạy liên tục không?
Không. Làm vậy là bỏ đi lớp bảo vệ cuối cùng của cuộn dây, khiến motor có thể cháy và gây nguy cơ chập điện.
Thay CB lớn hơn có hết tình trạng bơm tự tắt không?
CB có thể không nhảy nữa, nhưng nguyên nhân gây quá dòng vẫn còn nguyên. Chỉ nên chọn CB theo dòng làm việc thực tế của bơm, sau khi đã đo kiểm.
Bơm tăng áp điện tử tự tắt và báo đèn đỏ là lỗi gì?
Thường là lỗi chống chạy khô do thiếu nước, nhưng cũng có thể là lỗi quá dòng hoặc lỗi điện áp. Hãy tra mã lỗi trong sách hướng dẫn của hãng để xác định chính xác.
Khi máy bơm chạy một lúc tự tắt, hãy để ý cách nó tắt:
- Tự chạy lại khi nguội: hướng đến quá nhiệt. Kiểm tra tụ, điện áp, nước nguồn, độ thông thoáng và tình trạng trục quay.
- Tắt hẳn kèm CB nhảy: hướng đến lỗi điện. Cần đo dòng và kiểm tra cách điện.
- Bơm điện tử báo lỗi: tra mã lỗi theo hướng dẫn của hãng trước khi làm gì khác.
Đừng xử lý bằng cách bỏ qua bảo vệ quá nhiệt hay tăng cỡ CB. Đó chỉ là cách che giấu một chiếc motor đang kêu cứu.
